Erzurum, asırlık kültürel birikimine bir büyük halka daha ekledi. Kentin tarihi ve kültür kokan sahaflarından birinde, yıllardır sessizce keşfedilmeyi bekleyen bir eserin, Türk edebiyatının en büyük klasikleri arasında yer alan Nâbî Divanı’nın nadir taş baskı bir nüshası olduğu anlaşıldı.
İlk bakışta sıradan bir Osmanlıca metin izlenimi veren eser, Vakanüvist Dergisi Genel Yayın Yönetmeni Taner Özdemir’in dikkatli ve titiz incelemeleri sayesinde edebiyat dünyasına kazandırıldı. Eski harfli eserler üzerindeki mesaisiyle tanınan Özdemir, sahaf raflarında rastladığı kitabın başlık, beyit ve baskı düzenini incelediğinde eserin özgünlüğünü fark etti.
Kimliği Meşhur "Tevhid" Beyitleriyle Kesinleşti
Yapılan detaylı metin karşılaştırmalarında, eserin girişinde Nâbî Divanı’nın hafızalara kazınan meşhur Tevhid bölümünün yer aldığı belirlendi. Özellikle;
"Gülşen-i tevhîde kıl rûh u revân"
"Evvel ü âhirdir o şehinşâh-ı kadîm"
mısralarının, Nâbî Divanı’nın bilinen yazma ve matbu nüshalarıyla birebir örtüşmesi eserin kimliğini kesinleştiren en güçlü delil oldu.
Eserin bir diğer dikkat çekici unsuru ise mizanpaj yapısı oldu. Ana metnin çevresinde bulunan ve ilk etapta sıradan notları andıran derkenar yazıları, dönemin Osmanlı taş baskı (litografya) geleneğinin en nitelikli örneklerinden birini gözler önüne seriyor. Bu yöntem, Osmanlı yayıncılık dünyasında aynı sayfada birden fazla metni okuyucuya sunabilmek adına sıkça tercih ediliyordu.
Osmanlı Matbaacılık Tarihi İçin Büyük Değer
Uzmanların yaptığı ilk tarihlendirme çalışmalarına göre bu nadir nüsha, Hicrî 1200’lerin sonu ile 1300’lerin başına (19. yüzyıl) tarihleniyor. Bu durum eseri yalnızca edebi bir metin olmaktan çıkarıp, Osmanlı matbaacılık ve yayıncılık tarihinin gelişim sürecini aydınlatan somut bir belge haline getiriyor.
Keşfe imza atan Taner Özdemir, bu tür eserlerin kültürel hafızanın canlı tanıkları olduğunu vurgulayarak şu değerlendirmede bulundu:
"Sahaflarda ve özel koleksiyonlarda hâlâ keşfedilmeyi bekleyen birçok tarihî eser bulunuyor. Her eski kitap, yalnızca geçmişten kalan bir nesne değil; kendi döneminin düşünce dünyasını, sanat anlayışını ve kültürel birikimini günümüze taşıyan bir zaman kapsülüdür."
Zamanı Aşan Bir Kültür Hazinesi: Şair ve Veli Nâbî Kimdir?
Erzurum'daki bu önemli keşif, gözleri yeniden klasik Türk edebiyatının ve düşünce dünyasının dev ismi Nâbî’ye çevirdi. Asıl adı Yusuf olan Nâbî, 1052 (m. 1642) yılında enbiyalar şehri Şanlıurfa’da (Rûha) dünyaya geldi. Yaşamı boyunca hem derin bir ilim tahsil eden hem de tasavvufi bir nefesten beslenen şair, edebiyat tarihimizde hikemi (düşünceye dayalı) şiir ekolünün kurucusu kabul edilir.
Çocukluk yıllarında Arapça ve Farsçayı anadili gibi öğrenen Nâbî, Kadiri şeyhlerinden Yakub Halife’nin tedrisatından geçti. Gençlik yıllarında gittiği İstanbul’da, Sadrazam Musahip Mustafa Paşa’ya sunduğu şiirle yeteneğini fark ettirerek Divan katipliğine atandı. Lehistan seferindeki başarıları ve kaleme aldığı Kameniçe Fetihnamesi ile sarayın takdirini kazandı.
Medine Yolundaki Muhteşem Na't
Nâbî’nin hayatındaki en dönüm noktalarından biri, 1089 (m. 1678) yılında çıktığı hac yolculuğudur. Medine’ye yaklaşırken kâfiledeki bir devlet yetkilisinin ayaklarını kıbleye doğru uzatarak uyuduğunu gören Nâbî, derin bir üzüntü ve peygamber aşkıyla o meşhur na'tını irticalen (doğaçlama) seslendirdi:
"Sakın terk-i edebden, kûy-i mahbûb-i Huda’dır bu! / Nazargâh-i ilâhîdir, Makâm-ı Mustafâ’dır bu."
Sabaha karşı Mescid-i Nebevi’ye ulaştıklarında, Medine’deki müezzinlerin ezandan önce minarelerden bu şiiri okuduğunu duyan Nâbî gözyaşlarına boğuldu. Resulullah’ın (sallahu aleyhi ve sellem ) müezzinlerin rüyasına girerek, "Ümmetimden Nâbî beni ziyarete geliyor, onu bu şiirle karşılayın" buyurduğunu öğrenmesi, onun adını İslam kültür tarihine altın harflerle kazıdı.
Nabi'nin Üsküdar’daki Karacaahmed kabristanındaki mezarı
Geride Bıraktığı Ölümsüz Eserler
1124 (m. 1712) yılında vefat eden ve Karacaahmet Mezarlığı’na defnedilen Nâbî, ömrünü topluma doğruyu, iyiyi ve ahlakı anlatmaya adadı. Şiirlerinde her zaman sade, akıcı ve hikmetli bir dil kullandı. Başlıca eserleri şunlardır:
Türkçe Divan: Bulak’ta ve İstanbul’da basılan, şairin en güçlü gazellerini içeren ana eseri.
Hayriyye: Oğlu Ebü’l-Hayr Mehmed Çelebi’ye hitaben yazdığı, Türk edebiyatında çocuk eğitimini ve İslam ahlakını ele alan ilk didaktik mesnevi örneklerindendir.
Hayrâbâd: Doğu edebiyatı geleneğinde kaleme alınmış güçlü bir mesnevi.
Tuhfet-ül Haremeyn: Hac yolculuğunu ve mukaddes beldelere duyduğu aşkı anlatan nesir türündeki eseri.
Farsça Divançe, Münşeât ve Fetihnâme-i Kameniçe.
Erzurum sahaf raflarında yeniden hayat bulan bu asırlık Nâbî Divanı, klasik Türk edebiyatının ulu bir çınarının sesini günümüze taşırken, doğru ellerde saklanan tarihin bir gün mutlaka gün yüzüne çıkacağını da kanıtlamış oldu.
```
Yorumlar (0)