Ortaçağ İslâm dünyasının en ikonik ve en çok yeniden üretilen haritası, Sicilya'nın Norman kralı II. Roger'in sarayında çalışan Şerîf İdrisi'nin coğ rafya eseri Nuzhetu'l-Muştak fi İhtiraki'l-Afaka (Ufukları Aşmayı Arzu Edenin Gönül Ferahlığı) eşlik eden dünya haritasıdır. Burada görülen harita, 16. yüzyılda Kuzey Afrika'da hazırlanmış bir el yazmasında yer almakta olup, Bodleian Kütüphanesi'nde muhafaza edilen Nuzhetu'l-Muştak'ın iki nüshasından biridir (Resim 31). Yerleşim düzeni bakımından bu harita, esasen İstahri'nin dünya haritasından farklı değildir.
Harita, güneyin üstte yer aldığı, Kuşatıcı Deniz ile çevrili bir yarımkürenin dairesel temsilidir ve büyütülmüş Afrika kıtası, Asya kara kütlesine paralel biçimde doğuya doğru uzanacak şekilde gösterilmiştir. Ancak İstahri'nin dünya haritası, ülkeler ve bölgeler için kutucuklarla çevrelenmiş düz çizgilerden oluşan soyut bir diyagram iken, bu haritada kıyı çizgilerinin kıvrımları çok daha yumuşak ve zariftir. Haritada özellikle İslâm coğrafyasının ötesindeki bölgelerde, çok daha fazla ayrıntı yer alır. İstahrî'nin kusursuz bir üçgen olarak tasvir ettiği Avrupa, burada hiç olmadığı kadar hassas biçimde çizilmiş; İtalya ve Balkan yarımadaları belirgin şekilde tanımlanmıştır.
Ayrıca, ekvatordan başlayıp kuzeye doğru inen ve yerleşimli dünyanın Batlamyusçu enlem bölünmesini gösteren yedi kırmızı iklim çizgisi bulunur. Bunun dışında dünya burada tek bir bütün olarak tasvir edilmiştir; ibareler izleyiciyi yönlendirmekte, fakat fiziksel mekân üzerinde siyasî ya da etnik ayrımlar dayatmamaktadır. Özenle çizilmiş dağ sıraları ve nehirler, denizin koyu mavisinde yoğunlaşan renk paletiyle daha da pekiştirilmiş haritaya hâkimdir.
İdrîsî günümüzde adeta bir şöhret kazanmış durumdadır
İdrîsî günümüzde adeta bir şöhret kazanmış durumdadır. Onun dairesel dün-ya haritası, yalnızca İslâm tarihine dair pek çok giriş kitabının sayfalarını süslemekle kalmaz, bizzat kendi biyografisi de Avrupa-İslâm bilimsel iş birliğinin bir sembolüne dönüşmüştür. İdrîsî, Tarık Ali'nin büyük beğeni toplamış tarihî romanı Palermo'da Bir Sultan'ın (A Sultan in Palermo) başkahramanıdır ve çağdaş Avrupa toplumlarında İslâm'ın yeriyle doğrudan ilişkili temalara da göndermeler içeren kurmaca bir eserdir. Karmaşık coğrafi verilerin modellenmesi ve analizi için yaygın biçimde kullanılan bir coğrafi bilgi sistemi (CBS) de, onun başarılarına ithafen IDRISI olarak adlandırılmıştır.
İdrîsî'nin Avrupa'ya dair metinsel betimlemeleri, Fransızcaya defalarca Batı'nın İlk Coğ rafyası (The First Geography of the West) başlığı altında çevrilmiştir; bu başlıkta da müellifin dini kimliğine yapılan atıf, örtük bir şekilde güncel bir mesaj taşımaktadır. Ayrıca İdrîsî, Jerry Brotton'un yakın zamanda kaleme aldığı On İki Haritada Dünya Tarihi (History of the World in Twelve Maps) adlı eserin-de, İslâm haritacılık geleneğinin tek temsilcisi olarak yer alır. Brotton, İdrîsî'yi doğu-batı etkileşiminin çarpıcı bir örneği olarak görür; bu etkileşim nihayetinde başarısızlığa uğramış olsa da yine de öğretici niteliktedir.
İdrîsî, Ortaçağ'ın en iddialı kartografı ve coğrafyacısıdır
Siyasi alt metinler bir yana, İdrîsî'ye yöneltilen övgüler tamamen yerindedir. İdrisî, klasik, İslâm ve Avrupa kaynaklarını sentezleyen, Ortaçağ'ın en iddialı kartografı ve coğrafyacısıdır. Meskûn dünya üzerinde eşit boyutlu karelerden oluşan bir ızgara sistemi kurarak her bir kareye karşılık gelen bölge bölge haritalar üretmesi, son derece özgün bir yöntemdir ve dijital çağla uyum sağlamaktadır. İdrisî aynı zamanda, haritalarının beklenen işlevini ve çalışma yöntemlerini açıkça söyleyen, düşünceli bir haritacıydı.
Ortaçağ İslâm dünyasının coğrafyacıları arasında, Arapça eser veren bir Müslüman bilgin olarak bir Hıristiyan hükümdarın sarayında çalışması bakımından eşsiz bir konuma sahiptir; bu durum, onu dikkate değer derecede evrenselci bir bakış açısına yöneltmiştir. İdrîsî, takdir edilmelidir.
Yossef Rapoport, Karanlık Denizden Yeni Dünyaya, s.110, Ketebe
Yorumlar (0)