"Hükmeden Türkçeyse Alınan Kelime İşgal Değil, Ganimettir"

4 dakika okuma
"Hükmeden Türkçeyse Alınan Kelime İşgal Değil, Ganimettir"

Türkiye Dil ve Edebiyat Derneği Erzurum Şubesi’nin "Edebiyat Mahfili"nde konuşan Prof. Dr. Lokman Turan, divan şiirini Türkçenin edebî zaferi olarak değerlendirdi. Turan’a göre bu zafer, Türkçeyi yüksek şiire elverişli görmeyen dönemin okumuş çevrelerine karşı kazanıldı ve divan şiiri, tarihin iki ayrı döneminde dışlamayla karşılaştı.

Atatürk Üniversitesi Kâzım Karabekir Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Lokman Turan, 21 Kasım Cumartesi akşamı EBB Dil ve Edebiyat Konağı’nda "Divan Şiiri Türkçenin Zaferidir" başlıklı bir konferans verdi. Program, Türkiye Dil ve Edebiyat Derneği Erzurum Şubesi tarafından düzenlendi.

Divan Şiiri İki Dışlamanın Arasında

Turan, divan şiirinin iki farklı çağda dışlamayla karşılaştığını belirtti. XIII ve XIV. yüzyıl Anadolu’sunun okumuş çevrelerinde Türkçe, yüksek şiir ve ilim dili olarak yeterince itibar görmüyordu. XIX. yüzyıldan itibaren ise bu kez Türkçe yazılmış divan şiirinin Türk edebiyatına aidiyeti sorgulanmaya başlandı. Turan, Ziya Paşa’nın 1868 tarihli "Şiir ve İnşâ" makalesindeki yaklaşımı bu ikinci dışlamanın örneklerinden biri olarak gösterdi.

Tartışmanın Erzurum Bağlantısı

Konuşmacı, bu tartışmanın Erzurum’la da bağı bulunduğuna dikkat çekti. Makalenin sahibi Ziya Paşa aslen Erzurumludur. Paşa’nın "Osmanlı şiiri değildir" dediği divanlardan biri ise Hasankaleli Nef’î’ye aittir. Nef’î’ye mahlasını da bir dönem Erzurum’da defterdarlık yapan Gelibolulu Mustafa Âlî vermiştir. Turan bu durumu şu sözlerle özetledi: "Hükmü veren de, hakkında hüküm verilen de bu şehrin evladıdır; bu dava biraz da Erzurum’un davasıdır."

Konferansın Temel Hükmü

Turan’a göre konferansın asıl tartışma konusu Arapça ya da Farsça değildir; bu diller divan şiirinin sermayesidir. Asıl "hasım" ise iki hükümdür. Bunlardan ilkini, yedi asır önce Anadolu’nun okumuşlarının Türkçeden şiir dili olamayacağını söylemesi oluşturur. İkincisi ise yüz elli yıldır "Bu şiir bizim değildir" denmesidir. Turan karşılığını şu sözlerle verdi: "Bu şiir bizimdir, Türkçedir ve divan şiiri Türkçenin en önemli zaferlerinden biridir."

Zafer, Dönemin Okumuşlarına Karşı Kazanıldı

Âşık Paşa’nın Garîbnâme’sindeki "Türk diline kimsene bakmaz-ıdı" mısraı üzerinde duran Turan, buradaki "kimsene" ifadesinin halkı işaret etmediğini vurguladı. Şairin bir önceki beyitte kullandığı "cümle ukûl" ifadesi de yakınmanın muhatabının, Türkçeye ilmî ve edebî itibar tanımayan okumuş çevreler olduğunu gösteriyordu.

Turan, "Halk zaten Türkçe konuşuyor, Türkçe söylüyordu. Köyde konuşulan Türkçenin böyle bir zafer kazanmaya ihtiyacı yoktu." diyerek zaferin Türkçenin yaygınlaşmasında değil, yüksek şiirin dili olarak kabul görmesinde yattığını belirtti.

Biattan Zafere Türkçenin Yolculuğu

Türkçenin İslâm medeniyeti içindeki gelişimini "biat" ve "zafer" kavramlarıyla açıklayan Turan’a göre biat, köklü bir dilin İslâmî anlam dünyasını kendi lisanıyla ifade etmesiydi. Kutadgu Bilig, Yûnus Emre’nin şiirleri, Âşık Paşa’nın Garîbnâme’si ve Erzurumlu Mustafa Darîr’in XIV. yüzyılda Kahire’de kaleme aldığı Türkçe siyer, bu sürecin örnekleri arasında yer aldı.

Zafer ise Türkçenin, Farsçanın hâkim olduğu yüksek şiir sahasında kendi büyük şairlerini ve edebî ölçülerini oluşturmasıydı. Turan, Ali Şîr Nevâî, Necâtî, Fuzûlî ve Bâkî’yi bu yükselişin temsilcileri olarak andı. Bu "önce biat, sonra zafer" yorumunun Anadolu merkezli bir gelişmeyi anlattığını belirten Turan, Türkçenin İslâmiyet öncesindeki köklü yazı ve devlet dili geçmişinin de unutulmaması gerektiğini hatırlattı.

Türkçe, Farsçanın Şiirdeki Tahtına Oturdu

Osmanlı sahasında XV. yüzyılın sonlarından itibaren Türkçenin yüksek şiirde başlıca dil hâline geldiğini söyleyen Turan, bunun Arapça ve Farsçanın bütünüyle terk edilmesi anlamına gelmediğini kaydetti. Gazel ve kasidede Türkçenin ölçü hâline geldiğini belirten Turan, "Farsça şiir söylemek artık bir hünerdi, ölçü Türkçeydi." dedi. Necâtî’nin sonraki şairlere örnek oluşunu da Türkçe şiirin kendi ustalarını yetiştirmesinin delili olarak değerlendirdi.

"Bir Dili Kelime Değil, Cümle Kurar"

Turan, divan şiirinin Arapça ve Farsça kelimeler taşıdığı için Türkçe sayılamayacağı yönündeki görüşü, Bâkî’nin hazan gazelinden bir beyitle eleştirdi: "Nâm u nişâne kalmadı fasl-ı bahârdan / Düşdi çemende berg-i dıraht i‘tibârdan"

Beyitte yabancı kökenli kelime ve tamlamalar bulunsa da fiillerin, hâl eklerinin ve söz diziminin Türkçeye ait olduğunu gösteren Turan, "Bir dili kelime değil, cümle kurar." dedi. Dilin gücünün kelimeler arasındaki ilişkilerde aranması gerektiğini söyleyen Turan, "Hükmeden Türkçeyse alınan kelime işgal değil, ganimettir." ifadesini kullandı.

Anahtar Kelime: İtibar

Konferansını yine Bâkî’nin beytine dönerek tamamlayan Turan, bu tarihî yolculuğun anahtar kelimesinin "itibar" olduğunu belirtti ve sözlerini şöyle bitirdi: "Bu şiirde Türkçe itibardan düşmedi. Bir zamanlar Türkçeye itibar etmeyen okumuşlar, Türkçe şiir söyleyerek itibar kazandı. Bu sebeple divan şiiri Türkçenin zaferidir."

Divan Şiirinin Mirası

Erzurum’da dile getirilen bu değerlendirme, divan şiirinin yalnızca bir edebî tür olarak değil, Türkçenin yüksek şiir dilindeki itibar mücadelesinin tarihî bir kaydı olarak da okunabileceğini hatırlatıyor. Kutadgu Bilig’den Bâkî’ye uzanan eserler, Türkçenin farklı çağlarda kendi ölçüsünü ve ustalarını nasıl oluşturduğunu gösteren ortak bir kültürel mirasın parçası. Bu birikimin bilimsel bir bakışla incelenmesi, sonraki kuşaklara aktarılması ve hak ettiği değerle korunması, hem edebiyat tarihimizin hem de kültürel belleğimizin sürekliliği açısından önem taşıyor.

Paylaş:

Yorumlar (0)

Yorum Yaz

0/1000 karakter · Yorumlar onaylandıktan sonra yayımlanır.
Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu siz yazın!