Diyarbakır’ın Çınar ilçesinde bulunan, Osmanlı döneminde bölgenin önemli ilim merkezlerinden biri olarak öne çıkan Şeyh Kasım Medresesi ile üzerindeki tarihi kasır, geçmişin izlerini günümüze taşıyor. Büyük bölümü yıkılan medrese ve günümüze ulaşan kasrın restore edilerek gelecek nesillere aktarılması isteniyor. Dicle Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. İrfan Yıldız, yapının tarihî, mimari ve kültürel önemine dikkat çekerek korunması gerektiğini vurguluyor.
Osmanlı Döneminin Önemli İlim Merkezlerinden Biri
Diyarbakır’ın Çınar ilçesinde, eski adıyla Güzelşeyh, yeni adıyla Altunakar Mahallesi’nde bulunan Şeyh Kasım Medresesi, Osmanlı döneminde bölgenin önemli eğitim kurumları arasında yer alıyordu. Çok sayıda öğrenci ve müderrisin yetiştiği medrese, dönemin ilim hayatında önemli bir merkez olarak öne çıkıyordu. Dicle Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. İrfan Yıldız, İHA muhabirine yaptığı açıklamada, medresenin üzerinde daha sonraki dönemlerde burada görev yapan müderrisin, şeyhin ailesi için yaptırdığı bir köşkün bulunduğunu belirtti. Günümüzde kasır olarak da anılan bu yapı, medresenin tarihî geçmişine farklı bir mimari katman ekliyor.
Medresenin Tarihi 1850'li Yıllardan Önceye Uzanan Belgelere Dayanıyor
Şeyh Kasım Medresesi'nin kesin inşa tarihini ortaya koyan bir kitabeye veya doğrudan bir belgeye henüz rastlanmadığını ifade eden Prof. Dr. İrfan Yıldız, araştırmalar sırasında elde edilen tarihî verilerin yapının geçmişine ışık tuttuğunu belirtti. Yıldız, 2012-2013 yıllarında bölgede gerçekleştirdiği yüzey araştırmaları sırasında, medreseye vakfedilmiş ve günümüzde şeyhin soyundan gelen ailelerden birinin elinde bulunan el yazması bir eser gördüklerini söyledi. Söz konusu eserde kitabın Hicri 1288, Miladi 1871 yılında medreseye vakfedildiğinin belirtildiğini aktaran Yıldız, Osmanlı arşivlerinde 1855 yılına ait bir belgeye de rastladıklarını kaydetti. Bu tarihî veriler doğrultusunda medresenin 1850'li yıllardan önce inşa edildiğini söylemenin mümkün olduğunu belirten Yıldız, yapının daha eski dönemlere uzanan bir geçmişe sahip olabileceğine ilişkin rivayetlerin de bulunduğunu ifade etti.
Şeyh Hasani Nurani'nin Medresede Yetiştiği Rivayet Ediliyor
Medresenin geçmişine ilişkin dikkat çeken bilgilerden biri de Şeyh Hasane Aktepe olarak bilinen ve Şeyh Hasani Nurani adıyla da anılan şeyhin burada yetiştiğine yönelik rivayet. Prof. Dr. İrfan Yıldız, bu bilgiye ilişkin değerlendirmesinde, "Bir başka rivayete göre, Şeyh Hasane Aktepe olarak bilinen ve Şeyh Hasani Nurani adıyla da anılan şeyhin bu medresede yetiştiği ifade edilmektedir" dedi. Yıldız, söz konusu bilginin doğru olması durumunda medresenin inşa tarihinin daha eski dönemlere kadar uzanabileceğini belirterek, kesin olarak ifade edilebilecek hususun yapının Osmanlı döneminde bölgenin önemli medreselerinden biri olduğu olduğunu vurguladı.
1900'lü Yılların Başında Medrese Üzerine Kasır İnşa Edildi
Şeyh Kasım'ın oğullarından Şeyh Nimetullah'ın, 1900'lü yılların başında medresenin üzerine ailesi için bir ev, diğer adıyla kasır yaptırdığı biliniyor. Günümüzde bu kasrın büyük bir bölümü ayakta bulunuyor. Prof. Dr. İrfan Yıldız, Şeyh Nimetullah'ın yapının inşası için Mardin'den Süryani ustaları ve Sarkis Lole'yi davet ettiğini belirtti. Köşkün mimari tarzı ve süslemelerinde Mardin ekolünün belirgin izler taşıdığını ifade eden Yıldız, özellikle Mardin ve Midyat çevresindeki yapılarda karşılaşılan, ağırlıklı olarak Süryani ustaların uyguladığı süsleme anlayışının burada da görüldüğünü kaydetti. Bitki motiflerinin ağırlıkta olduğu süslemelerde Mardin taşının tercih edildiğini belirten Yıldız, kasrın mimari özelliklerinin bölgenin tarihî yapı geleneğini yansıtması bakımından önemli olduğunu dile getirdi.
Medrese Mimarisinde Öğrenci Odaları ve Eyvan Düzeni
Şeyh Kasım Medresesi, mimari özellikleri bakımından da dikkat çekiyor. Prof. Dr. İrfan Yıldız'ın değerlendirmelerine göre medresenin ortasında koridor veya eyvan niteliğinde bir giriş bölümü bulunuyor. Bu bölümün iki yanında ise talebelerin konakladığı odalar yer alıyor. Medresenin daha erken bir dönemde inşa edildiğini, kasrın ise 1900'lü yılların başında yapıldığını belirten Yıldız, yapının bölgedeki çok sayıda alim ve müderrisin yetiştiği bir eğitim kurumu olması nedeniyle önemli bir tarihî değer taşıdığını ifade etti. Yıldız, "Bu açıdan Güzelşeyh Mahallesi'nin Osmanlı döneminde önemli bir ilim merkezi olduğunu söyleyebiliriz" değerlendirmesinde bulundu.
Medresedeki Yazma Eserlerden En Az Biri Günümüze Ulaştı
Medresede geçmişte bulunan yazma eserlerin ne kadarının günümüze ulaştığı konusunda kesin bilgi bulunmuyor. Prof. Dr. İrfan Yıldız, aile tarafından şimdiye kadar kendilerine yalnızca bir yazma eserin gösterildiğini belirterek en azından bir eserin günümüze ulaştığının bilindiğini söyledi. Medresenin tarihî geçmişini ortaya çıkarmak ve korunmasını sağlamak amacıyla bölgede kazı çalışması da gerçekleştirildi. Bu çalışmalar sonucunda medresenin temelleri tamamen ortaya çıkarıldı. Ayrıca yapının rölöve, restitüsyon ve restorasyon projeleri hazırlandı.
Şeyh Kasım Medresesi ve Kasrı Restorasyon Bekliyor
Şeyh Kasım Medresesi ve üzerindeki tarihî kasrın korunarak gelecek nesillere aktarılması amacıyla çeşitli çalışmalar gerçekleştirilmesine rağmen, yapı henüz restore edilemedi. Prof. Dr. İrfan Yıldız, restorasyon çalışmalarının bugüne kadar gerçekleştirilememesinde yapının özel mülkiyete ait olması ve birden fazla mirasçısının bulunmasının etkili olduğunu ifade etti. Yıldız, tarihî yapının korunması gerektiğine dikkat çekerek şu değerlendirmede bulundu: "Güzelşeyh Medresesi ve Kasrının mutlaka restore edilerek gelecek nesillere aktarılması gerekiyor. Çünkü yapı, önemli bir turizm destinasyonunun ve turizm rotasının üzerinde yer alıyor.
Aynı zamanda bölgenin Orta Çağ dönemine ait hem dini hem de sivil mimari özelliklerini yansıtması bakımından büyük önem taşıyor. Bu nedenle tarihî yapının bir an önce koruma altına alınması, restore edilmesi ve kültürel mirasımıza kazandırılması gerekiyor." Diyarbakır'ın Çınar ilçesindeki Şeyh Kasım Medresesi ve tarihî kasır, eğitim geçmişi, mimari özellikleri ve kültürel miras değeriyle bölgenin önemli tarihî yapıları arasında yer alıyor. Medresenin ortaya çıkarılan temelleri, günümüze ulaşan kasrı ve tarihî belgeleri, geçmişin izlerini taşıyan bu mirasın korunmasının önemini ortaya koyuyor. Yapının restore edilerek gelecek nesillere aktarılması, yalnızca tarihî bir eserin korunması değil, aynı zamanda bölgenin ilim ve mimari geçmişinin yaşatılması açısından da büyük önem taşıyor.
Yorumlar (0)
Yorum Yaz