Tarih: 2026-01-24 / Görüntülenme: 26

Fırat Kıyısında Kadim Bir Kavşak

Günümüzde Suriye meselesiyle birlikte adını sıkça duyduğumuz Deyrizor, aslında Ortadoğu tarihinin en kadim kavşak noktalarından biridir. Fırat Nehri’nin batı kıyısında, Habur’un Fırat’a karıştığı bölgenin hemen kuzeyinde, deniz seviyesinden yaklaşık 195 metre yükseklikte kurulan bu şehir; coğrafyası kadar çok katmanlı geçmişiyle de dikkat çeker.

Adının ve Kökeninin İzinde

Adının, “orman manastırı” anlamına gelen Süryânî bir manastırdan türediği düşünülen Deyrizor, antik Auzara (ya da Azuara) şehrinin mirası üzerinde yükselmiştir. Ortaçağ İslam coğrafyacısı Yâkūt’un sözünü ettiği Deyrü’r-rümmân’a (Nar Manastırı) yakınlığı da bölgenin erken dönemlerden itibaren dini ve kültürel bir merkez olduğunu göstermektedir.

Osmanlı ile Değişen Kader

XIX. yüzyılın ortalarına kadar Fırat havzasında dolaşan göçebe ve çapulcu kabilelerin hâkimiyetinde kalan Deyrizor, Osmanlı Devleti’nin 1857’de Serdârıekrem Ömer Paşa komutasındaki kuvvetleri bölgeye göndermesiyle yeni bir döneme girdi. Halep–Bağdat kervan yolunun güvence altına alınması, şehri kısa sürede önemli bir ikmal ve ticaret merkezi haline getirdi. 1870’te Zor sancağının merkezi yapılan Deyrizor, hanlar, askerî karakollar ve resmî yapılarla donatılarak devlet otoritesinin Fırat üzerindeki simgelerinden biri oldu.

İmar ve Şehir Kimliğinin Doğuşu

Özellikle Ömer Şevki Paşa’nın mutasarrıflığı döneminde şehir adeta yeniden inşa edildi. Resmî binalar, çarşılar, sulama dolapları ve dükkânlar sayesinde Deyrizor, sadece bir geçiş noktası değil, canlı bir şehir kimliği kazandı. II. Abdülhamid’in 1904’te yaptırdığı Hamidiye Camii ve medresesi ise Osmanlı’nın bölgedeki kalıcı izlerinden biri olarak öne çıktı.

Ticaret Yollarının Kesişim Noktası

Halep-Bağdat, Şam-Bağdat ve Şam-Musul yollarının kesişiminde yer alması, Deyrizor’u bölgenin en önemli pazarlarından biri haline getirdi. Bedevî aşiretler hayvansal ürünlerini burada satar, ihtiyaçlarını yine bu şehirden karşılardı. Osmanlı’nın planladığı ancak I. Dünya Savaşı nedeniyle gerçekleştirilemeyen Fırat köprüsü, Fransız mandası döneminde 1931’de modern bir asma köprüyle hayata geçirildi.

Modern Dönemde Deyrizor

XX. yüzyıl boyunca işgaller ve yönetim değişiklikleri yaşayan Deyrizor, 1946’da Suriye Cumhuriyeti’ne bağlandı. Zamanla petrol üretimi, şeker fabrikaları, demiryolu hattı ve sanayi tesisleriyle ülkenin ekonomik açıdan önemli şehirlerinden biri haline geldi. Nüfusu 1985’te 100 bini aşan şehir, bugün hâlâ arkeoloji müzesi, üniversitesi ve kültürel yapılarıyla tarihî kimliğini korumaktadır.

İslam Ansiklopedisi Deyrizor maddesinden isitfade edilerek hazırlanmıştır.