Arşivden Sahaya: İngiliz Tipi Sömürgeciliğin Kurumsal Anatomisi

İngiliz tipi sömürgeciliğin birinci vasfı, kontrol altına aldığı bölgelerin ayrıntılı bir envanterini çıkarması, eldeki malzemeyi sınıflandırması ve bünyeyi tüm yönleriyle kavramasıdır. İmparatorluğun elde tuttuğu topraklardan toparladığı "işe yarar" malzeme, İngiliz müzeciliğinin, tarihçiliğinin ve akademisinin gelişmesinde hayati bir rol oynamıştır.

Bu şekilde, 1683'te dünyanın ilk müzesi -Oxford Üniversitesi'nin çatısı altında Ashmolean Müzesi ve 1753'te dünyanın halka açık ilk millî müzesi -British Museum- İngiltere'de kurulmuştur. 1768'de dünyaca ünlü ansiklopedi Britannica'nın yayımına başlanmış, 1844'te ise dünya çapındaki kazı ve arkeoloji faaliyetlerinin himayesi ve koordinasyonu için Kraliyet Arkeoloji Enstitüsü teşkil edilmiştir.

Entelektüel Birikim ve Bürokrasi

Bilginin kurumsallaştırılması ve bilgi üretiminde sağlanan süreklilik, İngiliz devlet adamlarını da son derece yetkin şahsiyetler haline getirmiştir. Herhangi bir coğrafyayı yönetmek üzere tayin edilen İngiliz bir görevlinin tarih, arkeoloji, güzel sanatlar gibi çeşitli alanlarda derinlemesine vukûfunun bulunması, nadirattan değildir. Bu durum, özellikle karmaşık dönemlerde İngiliz bürokratlarının çok yönlü çalışmasını ve sahayı daha etraflı kavramasını sağlamıştır.

Osmanlı'nın dağılmaya doğru ilerlediği zaman diliminde bütün coğrafyayı baştanbaşa kat eden ünlü İngiliz seyyah Gertrude Margaret Lowthian Bell'in (1868-1926) aynı zamanda hem istihbaratçı, hem arkeolog, hem antropolog, hem fotoğrafçı, hem arşivci hem de tarihçi olması, Osmanlı sonrası dönemde Irak'ın oluşturulmasında kritik bir önem arz etmiştir.

"Ajan" denilerek adeta misyonu önemsizleştirilen ve tek boyuta indirgenen Thomas Edward Lawrence (1888-1935) da, Şerif Hüseyin ve ailesinin Osmanlı'ya karşı kışkırtılması sürecinde sahip olduğu entelektüel altyapıdan faydalanmıştır.

Ortadoğu'ya Dair Yirmi Tez, s.108, Taha Kılınç, Ketebe

https://www.ketebe.com/ortadoguya-dair-yirmi-tez-taha-kilinc