Çanakkale Boğazı’nın Unutulan Adı: Osmanlı Haritalarında “Akdeniz Boğazı”

4 dakika okuma
Çanakkale Boğazı’nın Unutulan Adı: Osmanlı Haritalarında “Akdeniz Boğazı”

Çanakkale Boğazı Akdeniz’i Adalar Denizi¹ üzerinden Marmara Denizi’ne, İstanbul’a, İstanbul Boğazı üzerinden Karadeniz’e bağlar. Ayrıca Avrupa’nın Anadolu üzerinden Asya’ya, Asya’dan Avrupa’ya giden önemli yolların başlıca geçiş yerlerinden biridir. Bu coğrafi konumu ve stratejik önemi göz önüne alındığında Çanakkale Boğazı’nın Eski Dünyanın üç kıtası (Avrupa, Asya ve Afrika) ile iki önemli iç denizi (Akdeniz ve Karadeniz) arasında Altın Kapı olduğu kolaylıkla söylenebilir.

Türklerin Avrupa yakasına sallarla geçtiğine ilişkin efsanenin temsili resmi

Çanakkale Boğazının, bu önemli özelliği tarih boyunca sürmüş ve günümüzde de durum değişmemiştir. Örneğin; Pers Kralı Keyhüsrev M.Ö. 480 yılında Asya’dan Avrupa’ya ve Büyük İskender de ordusunu M.Ö. 334 yılında, Avrupa’dan Asya’ya Çanakkale Boğazı’na kayıklardan yaptırdıkları köprüler üzerinden geçirmişlerdir. Türkler de 1356’da Anadolu’dan Avrupa’ya Gelibolu üzerinden geçmiştir. Bu geçiş olayı, halk ve bazı tarih yazarları tarafından sallarla Boğaz’ın geçilmesi biçiminde bir öyküyle efsaneleştirilmiştir. Bu bağlamda bölgenin Anadolu yakasındaki en önemli kenti “Çanakkale”, Avrupa yakasındaki en önemli kenti de “Gelibolu”dur. Türkler daha Orta Asya’daki yaşamlarında hep doğayla iç içe olmuş, bu nedenle coğrafi ayrıntıların adlandırılmalarında bunların doğal görünümlerinden ve özelliklerinden çok etkilenmişlerdir.

Eski bir Gelibolu gravürü

Bu durum Anadolu’yu vatan tuttuklarında da sürdürülmüştür. Örneğin Anadolu’nun kuzeyindeki denize eriştiklerinde burayı “Karadeniz” olarak adlandırmışlardır. Çünkü “kara” sözcüğü Türkçede hem “en koyu rengi” gösteren bir ad, hem de bu renkte olanı anlatan bir sıfattır. “Karadeniz” adındaki kara sözcüğü, burada, sıfat olarak kullanılmıştır. Bazı araştırmacılar da “kara” sözcüğünün eski Türk dillerinde “kuzey” anlamına geldiği için, bazı araştırmacılar da “kuvvetli, korkunç” anlamına geldiği için kullanıldığını buraya “Karadeniz” adının verildiğini ileri sürmektedir. Karadeniz adındaki ‘kara’ sözcüğü ister bir yönü göstersin, ister bir renk ya da dehşeti anlatsın hangi anlamda kullanılmış olursa olsun Türklerin bu denizin fiziki görünümünü ve coğrafi konumunu göz önünde tutarak böyle bir adlandırma yaptıklarında kuşku bulunmamaktadır. Zamanla, bu ad “Bahr-i Siyah”² biçiminde Osmanlıca sıfat tamlaması olarak kullanılmışsa da özünde bir değişiklik söz konusu olmamıştır. Ancak Osmanlının egemen olduğu yıllarda bile halk arasında “Karadeniz” adının kullanılmasına devam edilmiştir. Hatta o yıllarda yapılmış yabancı haritalarda “Bahr-i Siyah” adı yerine, Karadeniz adının kullanıldığına da rastlanmaktadır.

1730 yılında basılmış bir Karadeniz Haritası. Denizin adı “Kara Denghiz” biçimindeki transkripsiyonu ile en üste yazılmıştır. (Haritacı Nicholas Witsen’in atlasında yer alan bu harita ilk olarak 1715 yılında Amsterdam’da Louis Renard tarafından tek parça olarak yayınlanmıştır. Boyutu: 404x584 mm.) Bu biçimdeki adlandırma Anadolu’nun batısındaki deniz ile bu denizi Marmara iç denizine bağlayan boğazın adlandırılmasında da görülür. Çünkü burada deniz, derinliklerine ve içindeki minerallere bağlı olarak, mavinin çeşitli tonlarında değişik renklere bürünmektedir.

Bunun nedeni yalnız deniz suyunun kimyasal yapısı değil aynı zamanda denizdeki akıntılardır. Bunun sonucu olarak Çanakkale Boğazı’ndan uzaklaştıkça, denizin koyu rengi, beyaz görünümünü veren açık maviye dönüşmektedir. İşte bu görünümden ötürü, Türkler Anadolu’nun batısındaki deniz kıyılarına eriştiklerinde, denizin, dış görünüşünün yani renginin etkisi altında kalarak denizi Akdeniz ve Boğazı da Akdeniz Boğazı olarak adlandırmış, yıllarca bu adı kullanmışlardır.

Kâtip Çelebi, Tuhfet’ül-Kibar fî Esfari’l Bihar, s 7

Örneğin, Kâtip Çelebi (Mustafa b.Abdüllâh, 1609 İstanbul – 1657 İstanbul) Tuhfet’ül-Kibar fî Esfari’l Bihar (Deniz Savaşları Hakkında Büyüklere Armağan) adlı eserinde kitabının konusunu açıkladıktan sonra bunu dünya küresi, ana karalara dünya denizlerine ilişkin haritalarla pekiştirilmiş bilgiler verirken Çanakkale Boğazı’ndan “Akdeniz Boğazı” olarak söz eder ve şöyle der: “…Sonra, bu fennin bilirkişileri bu dünya haritasını dört bölük ederler. Akdeniz Boğazı ve Karadeniz Boğazı, Azak Denizi Boğazı ve Ten Suyu’ndan kuzey semtinde Bahr-i Muhit’e varıncaya değin bir farazi çizgiyle batı yanında kalan yere Avrupa.”³ 

Adalar ve Akdeniz Adlarının Tarihi Kullanımı

¹Anadolu ile Yunanistan arasındaki denize Türkler 1930’lu yılların sonuna kadar “Akdeniz” ve ayrıca "Adalar Denizi" adlarını vermiştir. Bu nedenle Çanakkale Boğazı’nın Türk Kartografya Tarihindeki bir adı da Akdeniz Boğazı’dır 1930’dan sonra bir aymazlığa düşülerek, “Ege Denizi” adı kullanılmaya başlanmış ve asıl adlar unutulup gitmiştir. Hem doğru hem de o yıllarda kullanılan adlardan biri olduğu için, burada “Adalar Denizi” adı kullanılmıştır. Ayrıntılar ileride verilecektir.

Kaynak: Altın Kapı Çanakkale Boğazı ve Çanakkale ( Gelibolu ) Savaş Alanının Haritaları, Hrt.Müh. Tüm.(E) Cevat Ülkekul, s.11

https://www.harita.gov.tr/uploads/files/downloadabledocuments/altin-kapi-canakkale-bogazi-ve-canakkale-gelibolu-savas-alaninin-haritalari-14.pdf

Paylaş:

Yorumlar (0)

Yorum Yaz

0/1000 karakter · Yorumlar onaylandıktan sonra yayımlanır.
Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu siz yazın!