Edmondo de Amicis'in "suları yaran en güzel vasıta", İngiliz Amiral Adolphus Slade'in "birer sanat eseri" olarak betimlediği, Julia Pardoe'nin hayranlığını ifade ettiği kayıklar XIX. yüzyıla kadar İstanbul'un, özellikle Boğaziçi'nde ikamet edenlerin, ilk akla gelen ulaşım aracıydı. Saltanat kayıkları, elçi kayıkları, pazar kayıkları, alış kayıkları, ateş kayıkları, piyade, kancabaş, zangoç gibi çok çeşitli tip ve modellerde yapılan kayıklar, resmî veya özel ulaşım aracı, toplu taşıma, balıkçılık, yük ve eşya nakliyatı gibi farklı amaçlara hizmet edecek şekilde ve dönemin standartlarına uygun olarak tasarlanmıştı. Ancak XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Boğaziçi'nin sayfiye bölgesi olmaktan çıkıp, yaz kış oturulan bir bölgeye dönüşmesi ile gündelik ulaşım ihiyacını karşılayamaz oldu ve yeni çözümlere ihtiyaç doğdu.
Pazar Kayığı
XIX. yüzyılın ortalarına kadar Padişah ve hânedan mensuplarına mahsus, saltanatı temsil eden ve Leyla Saz'ın ifadesiyle "benzerleri olmayan minyatür su sarayları" olan saltanat kayıkları bir yana bırakılacak olursa, devlet erkânının kullandığı ve bir nevi makam aracı niteliğindeki kayıklar için, gerek kayığın şekli, gerekse kürek sayıları bakımından, imparatorluk kültürüne özgü, çok katı teşrifat kuralları uygulanırdı.
Kayıklar nüfusun ve iş temposunun yoğun olmadığı dönemlerde Eminönü-Galata, Eminönü Üsküdar ve Haliç ile Boğaziçi'de halkın ulaşım ihtiyacını yeterince karşılıyordu. Gerçi Boğaz'ın sert rüzgarları ve güçlü akıntıları kayık ulaşımı için bazı tehlikeleri beraberinde getirir, bazen kayıkçılar müşterinin inmek istediği noktayı tutturamazdı ama yine de kayıkla ulaşımın alternatifsiz olması nedeniyle kayık sayısı binli rakamlarla ifade edilirdi. Vapurların seferlere başlamasıyla bir yandan deniz trafiği artarken, diğer yandan kayık ve mavnalar cazip ulaşım aracı olmaktan çıktı. 1870'lerden itibaren kayıkçılar mesire yerlerine yolcu taşıma gibi yeni alternatifler aramaya başladılar ve bu alanda bir süre daha rağbet gördüler.
Göksu Yakınlarında Kayıklar (arkada görülen Küçüksu Kasrı)
Pazar kayıkları İstanbul'un ilk toplu taşıma araçlarıydı. Boğaziçi ve Haliç kıyılarında oturan halk her gün Eminönü üzerinden Suriçi'ne gidip gelmek ve malını nakledebilmek için pazar kayıklarını kullanırdı. Çoğu beş altı hamlacı (kürekçi) ve bir reis tarafından idare edilen bu kayıklar, kırk-elli kişi taşıyabilen, güvenli fakat çok süslü olmayan, mütevazı kayıklardı. Pazar kayıklarına, daha çok hususi kayık sahibi olmaya gücü yetmeyen, orta ve alt gelir seviyesindeki halk rağbet ederdi. Çok dinli ve etnik bir yapıyı hazmetmiş bir imparatorluk kültüründen kaynaklanan karşılıklı saygı ve hoşgörünün belki de en açık görül-düğü yerlerdi pazar kayıkları. Eugene Flandin'in gözlemlerine göre, bu kayıklarda milletler gibi dinler de birbirine karışıyor, en değişik meslekler dirsek dirseğe geliyor, çeşitli diller bir arada konuşuluyor, beyaz peçesinin ardına saklanmaya çalışan kadının yanında bir asker çubuğunu tüttürüyor, bir Müslüman ve Hristiyanın arasına bir Yahudi giriyor, Ermeni Grek ile, Kürt Arap ile karışıyordu.
Boğaziçi'nin rafine sanat anlayışını yansıtan piyadeler çok ince, hızlı, narin ve süslü teknelerdi. Yalılarda yaşayan ailelelere ait, özel deniz aracı niteliğinde olan yalı piyadeleri ile bir tür deniz taksi işlevi gören iskele piyadeleri olmak üzere iki gruba ayrılırdı.
XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren, özellikle Boğaziçi, Kadıköy ve Adalar'a vapur seferlerinin başlaması, ulaşımda kayıktan yararlanmanın ikinci planın düştüğü dönemde kayıklar giderek Boğaziçi geceleri ve gezin-tilerinde kullanılan yeni bir gösteri ve eğlence aracına dönüştü. Özellikle mehtaplı gecelerde Boğaziçi'nde kayık ve sandallarla dolaşmak devrin belli başlı eğlencelerinden biri haline geldi. Hanımlar da akşamları mükellef kayıklarda Boğaz'ın sularında gezinerek çıkar, arada üst tabakadan insanların gittiği İç Göksu, Paşa Bahçesi ve Kalender'deki ekonomik mesire yerlerinde sahile uğrayarak, ağaçların altında muhabbetle, yemek ziyafetinde vakit geçirirdi.
Vapurlar ulaşımda hızla kayıkların yerini alıyordu ancak hiçbir şey güllük gülistanlık değildi. Örneğin; vapurlar çok kalabalık, seferler bazen aksaktı. Zaman zaman seyrüsefer ve iskelelerle ilgili olarak kayıkçılarla aralarında ihtilaflar da olabiliyordu. Salacak, Harem, Kandilli iskeleleriyle, Anadolu yakası ve Haliç gibi bazı hatlarda seferlerin azlığı izdihama yol açıyordu. Bu sıralarda büyümenin ve gidişatın buhar yolculuğunun âdâb-ı muaşereti de şekilleniyordu.
Basiretçi Ali Efendi'ye göre, yolcular yakışıksız davranışlar sergiliyor, vapur iskeleye yaklaşırken ayağa kalkıp iskele konulacak alana yığılıyor, vapur yanaşır yanaşmaz bir kısmı çarklar üzerinden, bir kısmı kıç küpeştesinden iskeleye atlıyordu. Bu sırada vapuru bekleyenler de hücum ediyor, tayfaların uyarılarını kimse dinlemiyor, halk birbirini çiğneyerek inip biniyordu. Vapurlardaki kahvecilerin sattıkları yiyecek ve içeceklere fahiş fiyat istemeleri ile biletçilerin ve şirket memurlarının halka kötü muamelesi de diğer sıkıntıları arttırıyordu. Bu sırada dile getirilen isteklerden biri de vapurda gazete satılmasıydı. Bu istek gelişmekte olan basının artık sokaktaki halka ulaşmaya başladığını gösteriyor. buna karşılık vapurların uğrayacağı iskele isimlerini okuyamayacak olanların doğru vapura binmelerine yardımcı olmak üzere Anadolu ve Rumeli yakasına gidecek vapurların farklı renkte bayrakla belirtilmesi yönündeki istek ise halkın önemli bir kısmının okur - yazar olmadığına işaret ediyordu.
Sultan Abdülaziz İstanbul’u, Rüçhan Dedeoğlu, s.169, Timaş Akademi
Yorumlar (0)
Yorum Yaz